Mniej goli na mundialu przez pogodę? Dlaczego w smogu gra traci tempo?

Trwające mistrzostwa świata rozgrywane są na stadionach położonych w bardzo różnych warunkach klimatycznych i środowiskowych – od wschodniego wybrzeża USA po miasta Meksyku położone wysoko nad poziomem morza. Różnice dotyczą nie tylko temperatury czy wilgotności powietrza, ale także poziomu zanieczyszczeń. To istotne, ponieważ wyniki wielu badań wskazują, że im gorsza jakość powietrza, tym słabsza wydolność zawodników i niższa intensywność gry.

Zależność pomiędzy jakością powietrza a wynikami zawodników została wykazana w kilku niezależnych badaniach. Co więcej, obserwowano ją nie tylko w miejscach słynących z rekordowych poziomów smogu i sytuacjach, gdy zanieczyszczenia są widoczne gołym okiem.

W Niemczech naukowcy przeanalizowali występy 461 piłkarzy Bundesligi w sezonach 2017/18 oraz 2018/19 i porównali dane z urządzeń GPS z pomiarami jakości powietrza w dniach meczów. Gdy zanieczyszczenie było wyższe, piłkarze pokonywali krótsze dystanse i rzadziej wykonywali najbardziej intensywne akcje wymagające sprintów. Wystarczył wzrost stężenia jednego ze składników smogu, by wyniki były zauważalnie gorsze.

W Chinach badacze przeprowadzili jeszcze dokładniejszą obserwację gry kilkuset zawodników na przestrzeni trzech lat. Przy wyraźnym pogorszeniu jakości powietrza (np. z dobrej na umiarkowaną) odnotowali spadek liczby podań o 2,5% i wzrost liczby fauli o 5,1%. Zwrócili również uwagę, że pogorszenie skuteczności częściej dotyczyło drużyn przyjezdnych, nieprzyzwyczajonych do lokalnych warunków.

W Polsce podobne badania prowadził autor wcześniejszych analiz Bundesligi, dr Michał Zacharko z AWF we Wrocławiu wraz z zespołem. W sezonie 2019/20 Ekstraklasy naukowcy podzielili kraj na trzy obszary – północny, centralny i południowy – i zestawili dane z GPS-ów 362 piłkarzy z poziomem zanieczyszczenia powietrza. Analiza wykazała, że zawodnicy grający na południu Polski, gdzie zanieczyszczenie jest zazwyczaj większe, biegali mniej i wolniej niż ich koledzy z północy kraju.

– Podczas trwających Mistrzostw Świata w Kanadzie, Meksyku i Stanach Zjednoczonych ponownie możemy obserwować negatywny wpływ zanieczyszczeń powietrza na funkcjonowanie organizmu piłkarzy. Co więcej, efekt ten może być bardziej widoczny niż w moich wcześniejszych badaniach prowadzonych na przykładzie niemieckiej Bundesligi czy polskiej Ekstraklasy. Wynika to przede wszystkim ze specyfiki Ameryki Północnej – ogromnego obszaru o dużym zróżnicowaniu klimatycznym oraz stadionów położonych na różnych wysokościach nad poziomem morza. Te czynniki, w połączeniu z gorszą jakością powietrza, mogą przekładać się na obniżenie intensywności gry, większe zmęczenie zawodników oraz trudności w utrzymaniu wysokiego tempa meczu – ocenia dr Michał Zacharko z Wydziału Wychowania Fizycznego i Sportu AWF we Wrocławiu.

Twórcy kampanii społecznej Twoja Dawka Smogu podkreślają, że aktywność fizyczna podczas dni z wysokim poziomem zanieczyszczeń nie chroni przed ich szkodliwym wpływem, a wręcz zwiększa ilość wdychanych substancji. W czasie intensywnego wysiłku oddychamy znacznie szybciej i głębiej. W ciągu godziny treningu do płuc trafia tyle powietrza, ile osoba niećwicząca wdycha przez niemal cały dzień – a wraz z nim także więcej zanieczyszczeń. Dodatkowo podczas wysiłku częściej oddychamy ustami, z pominięciem naturalnego filtra, jakim jest nos.

Smog zmniejsza pojemność płuc, pogarsza krążenie, osłabia mięśnie i obniża wydolność organizmu. Potwierdzają to również badania przeprowadzone na 2,5 mln uczestników maratonów w USA w latach 2003–2019. Naukowcy wykazali, że wzrost stężenia pyłu PM2.5 o zaledwie 1 µg/m³ wiązał się ze średnim wydłużeniem czasu ukończenia maratonu o 32 sekundy u mężczyzn i 25 sekund u kobiet.

W 1943 r. po raz pierwszy opisano zjawisko powstawania smogu fotochemicznego – tworzącego się, gdy spaliny samochodowe reagują z wysoką temperaturą i promieniowaniem słonecznym. Jego głównym składnikiem jest szkodliwy ozon. Różni się on od tzw. smogu londyńskiego, dominującego zimą również w Polsce. Smog fotochemiczny pojawia się przede wszystkim latem i dlatego bywa nazywany także „smogiem z Los Angeles".

Podczas trwających mistrzostw świata najbardziej narażone na jego występowanie są miasta gospodarze położone w południowej części kontynentu – przede wszystkim Los Angeles oraz meksykańskie Monterrey, Guadalajara i Meksyk. Gorsze warunki do oddychania mogą pojawiać się także wokół stadionów w Houston, Dallas czy Atlancie. W Toronto latem epizody pogorszonej jakości powietrza mogą być natomiast związane z dymem z pożarów lasów.

Na jakość powietrza wpływa również wzmożony ruch samochodowy związany z turniejem. W Stanach Zjednoczonych, gdzie transport publiczny odgrywa mniejszą rolę niż w Europie, wielu kibiców dojeżdża na mecze własnymi samochodami. Organizatorzy mundialu starają się jednak ograniczać ten wpływ, zachęcając do korzystania z transportu zbiorowego oraz wprowadzając rozwiązania ograniczające ruch wokół stadionów.

Więcej informacji na temat wpływu zanieczyszczeń powietrza na aktywność fizyczną – zarówno u zawodowych sportowców, jak i osób trenujących amatorsko – można znaleźć w materiałach kampanii społecznej Twoja Dawka Smogu oraz na jej profilu na Instagramie. Kampania pokazuje nie tylko, jak smog wpływa na wyniki sportowe i zdrowie, ale również podpowiada, jak ograniczać narażenie na zanieczyszczone powietrze.