Wielcy piłkarze bez meczu w kadrze Polski. Nie tylko Nowak. "Decydowały układy"

W ostatnich miesiącach wiele uwagi skupia Bartosz Nowak, najlepszy z Polaków w Ekstraklasie. Lider GKS-u Katowice został wybrany MVP poprzedniego sezonu, w bieżącym zaś nie obniża lotów - 14 meczów przyniosło siedem goli i osiem asyst. Mimo tego Jan Urban nie chce 33-latka w swojej drużynie, jego głównym (i jedynym) argumentem pozostaje wiek Nowaka. Być może pomocnik nigdy nie wystąpi w narodowych barwach.

Jeśli tak się stanie, Nowak dołączy do pokaźnego grona piłkarzy, którzy przez lata pukali do bram reprezentacji, ale te nie zostały otworzone nawet na krótki moment. W historii polskiej piłki nie brakuje zawodników rozczarowanych szansą ciągle przechodzącą koło nosa. Poniższa lista oczywiście nie obejmuje wszystkich, nie znaleźli się na niej między innymi Zbigniew Stelmasiak, Adam Kompała, Marcin Malinowski, Janusz Turowski, Michał Chałbiński, Rochus Nastula, Jacek Cyzio, Marek Bęben, Krzysztof Walczak, Robert Dymkowski, Władysław Dąbrowski, Marek Bajor, Marek Pięta czy Alojzy Deja.

Legenda Ruchu Chorzów wróciła na świeczniki za sprawą Zbigniewa Bońka, który narzekając na stan dziennikarstwa sportowego w Polsce przytoczył anegdotę dotyczącą nieznajomości Albina Wiry. Żeby uniknąć podobnej wpadki odpowiadamy, że Albin Wira grał we wspomnianym już Ruchu Chorzów. I to jak grał - 243 spotkania w lidze i pucharach, cztery mistrzostwa (jedyny taki piłkarz od powojnia) i jeden Puchar Polski. Przyczynił się do ostatniego tytułu w historii "Niebieskich". Boniek nie wyciągnął Wiry przypadkowo, pomocnik naprawdę odznaczał się w zespole błyszczącym na krajowym podwórku. Znaczenie miał też mecz z 1978 roku, kiedy Ruch pokonał Widzew (4:2) i rzutem na taśmę utrzymał się w elicie.

- W ostatnim meczu w Łodzi Zbyszek Boniek jeszcze w I połowie podszedł do mnie i zapytał: "Ku**a, Albin; cały sezon nie strzelaliście goli i teraz nagle wam się przypomniało?" (śmiech). A myśmy im cztery w ciągu 45 minut strzelili! - wspominał Wira w Przeglądzie Sportowym.

Wychowany w Rudzie Śląskiej zawodnik do pierwszego klubu zgłosił się chwilę przed maturą. Po czterech latach był już królem strzelców - w sezonie 1981/98 sensacyjnie wywalczył ten tytuł w barwach Szombierek Bytom. Wystarczyło do tego 15 goli. Niedużo, ale Grzegorz Kapica wyprzedził wówczas Andrzeja Iwana, Tadeusza Pawłowskiego, Włodzimierza Smolarka czy Andrzeja Buncola. Ta czwórka rozegrała w kadrze 145 meczów. Kapica nie doczekał ani jednego.

Nie pomógł transfer do Lecha Poznań, chociaż z "Kolejorzem" Kapica wywalczył mistrzostwo oraz Puchar Polski. Nie pomógł też tytuł z Ruchem Chorzów i krótki pobyt w belgijskim Sint-Truidense VV. Kapica pozostał jednym z sześciu królów strzelców Ekstraklasy, którzy nigdy nie zostali sprawdzeni w kadrze. A przecież za czasów jego świetności testowani byli Jarosław Nowicki, Witold Sikorski czy Henryk Janikowski. Żaden nie miał tak dobrego sezonu jak Kapica w Szombierkach.

Legendę Legii Warszawa z Gerdem Muellerem łączyła nie tylko postura, ale też doskonała "czutka" w polu karnym. Jan Pieszko specjalizował się w zdobywaniu bramek z małej odległości, o czym przekonały się takie tuzy jak AC Milan, Atletico Madryt, Anderlecht czy ASSE. W latach 70. były to naprawdę mocne marki w Europie, a Pieszko w międzynarodowych rozgrywkach czuł się wspaniale. Dość powiedzieć, że jego 16 bramek w pucharach długo było rekordem stołecznych, a obecnie jest trzecim wynikiem. Lepiej poradzili sobie jedynie Kazimierz Deyna oraz Miro Radović.

Pieszko nie tylko awansował z Legią do ćwierćfinału Pucharu Europy, ale też z dobrej strony pokazywał się na krajowym podwórku. Sięgnął po dwa mistrzostwa Polski oraz Puchar. W stolicy spędził bardzo udane dziewięć lat (1967-1976), wcześniej sprawdził się też w Zawiszy Bydgoszcz. Po zakończeniu kariery trafił do Galerii Sław Legii, a w 2001 roku otrzymał Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski. Dlaczego nigdy nie dano mu okazji w kadrze? Tego nie wie nikt.

Prawy obrońca miał wszystko - był znakomitym piłkarzem, dbał o atmosferę, ludzie go po prostu lubili. Wyjątek stanowili selekcjonerzy. "Najlepszy obrońca Polski" - jak mówili o nim kibice Legii Warszawa - stanowi kolejny gigantyczny znak zapytania. Bo żeby całkowicie pominąć zawodnika, który od 1973 roku wybiegał blisko 300 meczów, regularnie strzelał, a jego zespół zdobywał trzy Puchary, naprawdę trzeba dużej dawki upartości. Ostatecznie nie zadziałały również rekomendacje ze strony Kazimierza Górskiego. Zamiast do reprezentacji Topolski trafił do USA.

- Mój ostatni rok był najlepszym w Legii. Kazimierz Górski polecił mnie nawet do kadry, miałem wtedy 29-30 lat. Z NRD jednak dobrze zagrał Stefan Majewski. Ale nie ma tego złego… Dostałem propozycję i zostałem sprzedany za 10 tysięcy dolarów do Pittsburgh Spirit. Po mundialu byłbym 10 razy droższy. Z pewnością zrobiłem dobry krok. W Legii zaproponowano mi stopień podporucznika, a w Stanach? Nie ukrywam, że dorobiłem się. Poza tym, w USA doceniono mnie mocno. Pierwszy kontrakt był słaby, ale drugi już na miarę największych gwiazd ligi. (...) Zasługiwałem na występy w kadrze. Nawet mam żal do niektórych trenerów. Rozumiem, że mogłem być gorszy od Antoniego Szymanowskiego, ale później, gdy byłem w dobrej formie, powinienem zostać powołany. Wiele razy znajdowałem się w różnych najlepszych jedenastkach rundy i sezonu - ocenił Topolski w rozmowie z Legia.net.

Kolejny z królów strzelców, którzy nie doczekali debiutu w reprezentacji. To o tyle szczególne, że Bogusław Cygan nie miał udanego jednego sezonu, ale sprawdzał się bez kilka lat. W sezonie 1988/1989 napastnik Szombierek Bytom strzelił 12 goli (więcej niż między innymi Jarosław Araszkiewicz). W rozgrywkach 1992/93, już jako gracz Górnika Zabrze, bramek miał 11 (w tyle zostali Tomasz Wieszczycki czy Roman Szewczyk). W kampanii 1994/1995 stał się bohaterem Stali Mielec, kiedy zanotował 16 trafień i sięgnął po koronę króla strzelców. W następnym sezonie bilans był o trzy gole słabszy. Przynajmniej cztery dobre okazje, aby Cygana sprawdzić. I nic.

Być może była to kwestia braku udanego transferu za granicę - w tamtym okresie Grzegorz Mielcarski trafił do FC Porto, a Henryk Bałuszyński do Bochum - ale przecież Jacek Płuciennik, zawodnik mniej skuteczny niż Cygan, był związany z ŁKS-em, a w reprezentacji uzbierał cztery występy.

Kiedy Krzysztof Surlit podchodził do rzutu wolnego, rywale bali się stanąć w murze. To nie fragment naszej wersji "Bajki o Raszce", ale relacja osób, które grały z legendą Widzewa Łódź. Dwa mistrzostwa Polski, gole z Manchesterem United czy Juventusem. Ze "Starą Damą" mocno zbudowany pomocnik zdobył nawet dwie bramki, chociaż według Stefana Szczepłka Surlit był wtedy jednym z najgorszych zawodników na boisku. Widzewiak odgrażał się, że dziennikarz zje gazetę, ale, znów zdaniem Szczepłka, do takiego rewanżu nigdy nie doszło. To jednak dobrze obrazuje charakter jednego z najwybitniejszych piłkarzy, którzy nigdy nie zagrali w reprezentacji. Surlit był nieustępliwy, zadziorny, nie wszystkim pasował. A mimo tego w 1978 pojechał na lotnisko spakowany, był przekonany, że właśnie wybierze się z kadrą do Argentyny. Rzekomo zrezygnowano z niego w ostatniej chwili.

Jacek Gmoch nie pamięta szczegółów tamtej decyzji. Zbigniew Boniek uważa, że Surlit wcale nie był blisko powołania, a konkurencja była olbrzymia (w czym ma rację). Jan Tomaszewski wskazuje, że problem stanowił paszport. Mirosław Tłokiński natomiast zwraca uwagę na charakter i problemy z dogadaniem się z częścią zawodników. Nie jest tajemnicą, że Surlit z Bońkiem się tolerowali, ale nie przyjaźnili.

- Nie dogadywali się. Zbyszek chyba obawiał się Krzyśka. Mąż był dobrze zbudowany, miał żelazny uścisk i niejeden się go bał. A Boniek był zupełnie innej budowy, niewysoki i drobny. Nie mogę powiedzieć, by Krzysiek darzył Zbyszka sympatią i myślę, że tak samo było z drugiej strony. Na pewno obaj się jednak szanowali, grali przecież dla zespołu, nie dla siebie - wspominała Bożenna Surlit, żona Krzysztofa, w rozmowie z oficjalną stroną Widzewa.

Jeszcze jeden król strzelców i to z największym dorobkiem ze wszystkich wymienionych. Zenon Burzawa zapisał się przede wszystkim w historii Stilonu Gorzów, gdzie spędził łącznie 12 lat. Ale to w barwach efemerycznego Sokoła Pniewy (sic!) okazał się najlepszym napastnikiem ówczesnej Ekstraklasy. W sezonie 1993/1994 zdobył 21 bramek, całkowicie zdeklasował Jerzego Podbrożnego, Mariana Janoszkę, Wojciecha Kowalczyka, nie mówiąc już o Mariuszu Śrutwie.

Kolejne lata pokazały, że Burzawa miał po prostu jeden genialny sezon w elicie. Po sukcesie w Sokole wyjechał do Francji, a gdy wrócił, znów występował w II lidze. Napastnik nigdy nie marzył o wojażach po Polsce, nie mówiąc już o podróżach zagranicznych. Zbyt dużo czasu spędził na niższych szczeblach, w czym pomogli sędziowie. Kiedy Stilon mierzył się o awans z Widzewem, Burzawa nagle wyleciał z boiska. Po latach tak relacjonował zachowanie sędziego Kostrzewskiego: "Zeniu, gdzie wy chcieliście walczyć z Widzewem o ekstraklasę?! Bali się ciebie i musiałem wyrzucić cię z boiska". Żal jest wyczuwalny, podobnie w kwestii braku debiutu w narodowych barwach.

- Cieszyłem się, że w ogóle grałem w Ekstraklasie i udało się wyjść z cienia. Od razu po awansie pobiłem wszystkich rywali. (...) Sukces był tym większy, że udało się tego dokonać z przeciętnym zespołem, który skończył sezon na dziesiątym miejscu. Satysfakcja była wielka. (...) W czasach, gdy grałem w Sokole, był asystentem selekcjonera Apostela. Media domagały się szansy dla Burzawy w meczu towarzyskim z Węgrami. Spytałem Broniszewskiego, czemu nic nie wyszło. "Zenek, no co ty? Gdzie ty się chciałeś wepchnąć? Czy ty wiesz, co by z tego wyszło? A jakbyś jeszcze strzelił ze dwa gole? Co z Juskowiakiem i innymi kadrowiczami, na ławkę mielibyśmy ich posadzić? Mógłbyś narobić bałaganu". Tyle usłyszałem. Selekcjoner miał swoich zawodników i nikt nie chciał pozwolić, by 33-latek strzelił, nie daj Boże, dwa gole - powiedział również dla TVP Sport.

W całej historii Ekstraklasy jedynie Janusz Jojko uzbierał więcej czystych kont. O ile jednak zdobywca słynnego "swojaka" dostał cień szansy w towarzyskim starciu Finlandią, a po latach zagrał też z Austrią, o tyle Piotr Lech przemykał pod radarami selekcjonerów. Z racji bardzo długiej kariery - rozpoczętej jeszcze w latach 80., a w elicie zakończonej w 2009 roku - okazji było sporo, ale żadna nie została wykorzystana. Lech zapisał swoją kartę w historii przede wszystkim Ruchu Chorzów, pograł też dla GKS-u Katowice i Górnika Zabrze. Sięgnął po jedno mistrzostwo i Puchar. Mając grubo ponad 40 lat utrzymywał, że dałby radę w Ekstraklasie.

- Czy wygryzłbym Michała Gliwę albo Macieja Mielcarza? Nie będę krytykował moich kolegów, bo wiem, jak niełatwy to kawałek chleba, ale czasami nieskromnie sobie myślę, że chyba lepiej bym sobie poradził w bramce niż młodsi koledzy. No i nigdy nie puściłem w lidze sześciu bramek. Pięć, owszem, zdarzyło się, na początku kariery, grając z Ruchem na Wiśle Kraków. Wiślacy strzelali do mnie jak do kaczek, od słupka, poprzeczki, w same widły, a ja - przestraszony - tylko się przyglądałem. Ale to było dawno, dawno temu. Potem już napastnikom nie było ze mną tak łatwo - stwierdził w rozmowie z Przeglądem Sportowym.

Jeśli ktoś miałby wskazać najlepszego zawodnika, który nigdy nie zagrał w reprezentacji Polski, najpewniej wytypuje właśnie Mirosława Waligórę. Legenda Hutnika Kraków, król strzelców Ekstraklasy, sprawdzony w belgijskim Lommel SK, medalista z IO 1992. W drużynie Janusza Wójcika był dość istotną postacią, ale kiedy Wójcik awansował i zabrał ze sobą wielu podopiecznych, Waligórę, dotychczasowego ulubieńca, zostawił. Z tamtej kadry tylko on, Dariusz Koseła i Marek Bajor nigdy nie doczekali debiutu w "jedynce".

Waligóra z przytupem wszedł do Ekstraklasy, w pierwszym sezonie zdobył 18 bramek, w kolejnym 20 i został królem strzelców (razem z Jerzym Podbrożnym). W następnych dwóch też nie zszedł poniżej dwucyfrowej liczby, a gdy w końcu wyjechał do Belgii, kupił kibiców regularnością, a także przywiązaniem do barw. W 2001/2002, będąc już piłkarzem doświadczonym, strzelił 10 goli i przypieczętował status legendy. Nie bez powodu wybrano go do Rady Miasta Lommel i zasiadał tam przez jedną kadencję.

- Nie zawsze dzieje się tak, jakbyśmy chcieli. Poza tym nie oszukujmy się – o pewnych sprawach decydowały wtedy układy. (...) Hutnik nie był hegemonem ekstraklasy, a łatwiej wypromować się w zespole z czołówki. Inna rzecz, że konkurencja była wtedy spora i reprezentacyjne aspiracje zgłaszało kilku naprawdę dobrych piłkarzy - powiedział dla TVP Sport.

Wszyscy zawodnicy Legii Warszawa, którzy w latach 90. awansowali do Ligi Mistrzów, doczekali się debiutu w reprezentacji. Wszyscy poza Zbigniewem Mandziejewiczem. Doświadczony obrońca już w barwach Śląska Wrocław prezentował się bardzo dobrze, sięgnął między innymi po Puchar Polski i wszedł do Pucharu Zdobywców Pucharów, ale to stolica stanowi najlepszy okres w jego karierze. Dwa mistrzostwa, dwa Puchary i wspomniana już Liga Mistrzów. Mandziejewicz był filarem tamtej linii obrony, to od niego Jacek Zieliński i Marek Jóźwiak mieli się uczyć. Wyszło cokolwiek nieźle, obaj zaistnieli w kadrze, zwłaszcza Zieliński.

Mandziejewicz musiał obejść się smakiem. Jedyny powód to wiek - w sezonie 1995/1996 miał już 34 lata. Uznano, że to zdecydowanie za późno, aby zadebiutować w narodowych barwach. Można jednak było obudzić się wcześniej, bo stoper uzbierał przeszło 300 meczów w lidze, uchodził za czołowego obrońcę.

- Reprezentacja to jest marzenie każdego piłkarza. Często rozmyślałem na ten temat. Gra się po to, by dostać powołanie, to proste. Byłem kilka razy na zgrupowaniach, jeździłem do Teheranu, ale to wtedy była reprezentacja ligi. Nie chcę teraz z chmur strzelać, bo nie pamiętam dokładnych meczów i dat. Nie czułem się słabszy od innych, ale niech przemówią ci, którzy wybierali - podsumował w Przeglądzie Sportowym Onet.